1. Haberler
  2. Mesleğimiz
  3. Mesleki Deontoloji

Mesleki Deontoloji

Hemşirelikte mesleki deontoloji; hemşirenin görevini yerine getirirken uyması gereken etik ilke ve mesleki yükümlülüklerin bütünüdür. “Ne doğru, ne adil, ne güvenli?” sorularını klinik kararların merkezine koyar; hastanın haklarını, mahremiyetini, güvenliğini ve insan onurunu korumayı amaçlar.

İçindekiler

1) Deontoloji nedir? Etik–ahlak–hukuk farkı

Deontoloji (ödev/ödev bilimi), bir mesleği icra ederken “yapılması gereken” davranış ve tutumları tanımlar. Hemşirelikte deontoloji; bakımın her aşamasında hastanın haklarını korumak, güvenliği sağlamak, mahremiyeti gözetmek, yetkinlik sınırları içinde çalışmak ve ekip içinde etik bir ilişki kurmak gibi yükümlülükleri kapsar.

  • Ahlak: Toplumun doğru/yanlış anlayışı (kültür ve zamana göre değişebilir).
  • Etik: Ahlaki sorunları ilke ve akıl yürütmeyle değerlendirme alanı (mesleki etik kurallar burada şekillenir).
  • Hukuk: Uyulması zorunlu yazılı kurallar; ihlalinde idari/cezai sonuç doğabilir.
  • Deontoloji: Mesleğin “görev ve sorumluluk standardı”; etik + profesyonel standart + mevzuatın sahaya yansımasıdır.

Pratik hatırlatma: Bir davranış “yasal” olsa bile her zaman “etik” olmayabilir; “etik” olanın da her zaman “kolay” olması beklenmez. Deontoloji, işte bu çatışmalarda hemşireye yön verir.

2) Hemşirelik deontolojisinin kaynakları

Hemşirelikte deontoloji tek bir metinden doğmaz; birçok kaynaktan beslenir:

  • Uluslararası mesleki etik kodlar: Örneğin ICN (Uluslararası Hemşireler Konseyi) Hemşireler İçin Etik Kod; hemşireliğin etik değerlerini, sorumluluklarını ve profesyonel hesap verebilirliği tanımlar.
  • Ulusal mevzuat ve mesleki düzenlemeler: Hemşirelik uygulamasının görev–yetki–sorumluluk çerçevesi yönetmelik ve ilgili düzenlemelerle tanımlanır.
  • Hasta hakları düzenlemeleri: Sağlık hizmetinin insan haysiyetine uygun sunulması, hak ihlallerinin önlenmesi ve başvuru yolları.
  • Kişisel verilerin korunması ve mahremiyet mevzuatı: Özellikle sağlık verisinin “özel nitelikli” oluşu ve işleme/aktarım kuralları.
  • Kurum politikaları: Klinik prosedürler, kalite standartları, olay bildirimi, enfeksiyon kontrol, ilaç güvenliği vb.

3) Temel deontolojik ilkeler (çekirdek etik)

Hemşirelik deontolojisinin omurgası aşağıdaki ilkelerdir. Bir olayı değerlendirirken bu başlıklar “etik kontrol noktaları” gibi çalışır:

  1. İnsan onuru ve saygı: Hastayı “tanı” olarak değil, hakları olan bir insan olarak görmek.
  2. Zarar vermeme (non-maleficence): İhmal, yanlış uygulama, hatalı doz, düşme riski gibi zararı önlemek.
  3. Yararlılık (beneficence): Hastanın iyiliğini artıran, acısını azaltan bakımı öncelemek.
  4. Adalet ve eşitlik: Kaynakları, zamanı, ilgiyi ve bakımı ayrımcılık yapmadan sunmak.
  5. Özerklik (otonomi) ve seçim hakkı: Hastanın kararına saygı, bilgilendirme ve rıza süreçleri.
  6. Gizlilik ve mahremiyet: Sır saklama, veri güvenliği, gereksiz paylaşımı engelleme.
  7. Doğruluk ve dürüstlük: Gerçeği çarpıtmamak; kayıtlarda şeffaf olmak; hata olduğunda doğru kanallarla bildirmek.
  8. Mesleki yetkinlik: Bilgi–beceriyi güncel tutmak; yetki sınırlarını bilmek; gerektiğinde destek istemek.

4) Hemşirenin deontolojik sorumluluk alanları

4.1 Hastaya karşı sorumluluk

  • Güvenli bakım sağlamak (ilaç güvenliği, düşme önleme, enfeksiyon kontrol vb.).
  • İnsana yakışır iletişim: damgalamayan, yargılamayan dil kullanmak.
  • Haklarını korumak: bilgilendirme, mahremiyet, saygı, şikâyet hakkı.
  • Hasta savunuculuğu (advocacy): hasta kendini ifade edemiyorsa, haklarını güvenli biçimde savunmak.

4.2 Mesleğe ve topluma karşı sorumluluk

  • Mesleğin itibarını korumak; yanlış/etik dışı uygulamalara “normalmiş” gibi yaklaşmamak.
  • Kaynakları israf etmemek; kamu yararını gözetmek.
  • Sağlığı geliştirme ve eğitim rolünü sürdürmek.

4.3 Kuruma ve ekibe karşı sorumluluk

  • Görev tanımı içinde çalışmak; yetki belgesi/kompetans gerektiren işlemlerde kurala uymak.
  • Ekip içi saygı, doğru iletişim, hasta yararına iş birliği.
  • Güvenlik kültürüne katkı: olay bildirimi, kök neden analizi, iyileştirme önerileri.

5) Gizlilik, mahremiyet ve kişisel sağlık verileri

Hemşirelikte gizlilik iki boyutludur:

  • Klinik gizlilik: Hastanın tanısı, tedavisi, test sonuçları, aile öyküsü vb. bilgilerin “gerekli olmayan” kişi/ortamlarla paylaşılmaması.
  • Veri güvenliği: Dijital kayıtlar, ekran görüntüsü, WhatsApp grupları, sosyal medya, fotoğraf/video gibi alanlarda kişisel sağlık verisinin korunması.

Uygulama örnekleri:

  • Nöbet tesliminde hasta bilgisi “gerekli kadar” paylaşılır; ortak alanda yüksek sesle detay konuşulmaz.
  • Hasta ekranı/epikriz çıktısı, refakatçi ve ziyaretçilere açık bırakılmaz.
  • “Eğitim amaçlı” fotoğraf/video için kurum prosedürü ve açık rıza olmadan kayıt alınmaz.

6) Bilgilendirilmiş onam ve hasta hakları

Bilgilendirilmiş onam; hastanın yapılacak işlem/tedavi hakkında anlaşılır biçimde bilgilendirilmesi ve özgür iradesiyle karar vermesidir. Hemşire, sürecin doğru işlemesine destek olur: hastanın sorularını duyurur, anlama düzeyini gözler, iletişim engellerini fark eder ve gerekirse yeniden bilgilendirme talep eder.

Deontolojik hedef: “Form imzası” değil, hastanın gerçekten anlayıp seçmesidir.

7) Hasta güvenliği, zarar vermeme ve kanıta dayalı bakım

Deontoloji, “iyi niyet” ile “güvenli uygulama”yı birbirinden ayırır. İyi niyet yetmez; bakımın güvenli ve kanıta dayalı olması gerekir.

  • İlaç güvenliği: Doğru hasta–doğru ilaç–doğru doz–doğru yol–doğru zaman (+ alerji kontrolü, etkileşim, yüksek riskli ilaçlar).
  • Enfeksiyon önleme: El hijyeni, aseptik teknik, izolasyon önlemleri.
  • Düşme ve bası yarası önleme: Risk değerlendirmesi + plan + izlem.
  • Yetkinlik sınırı: Eğitim/kompetans dışı girişimlerde “durmak” deontolojik bir zorunluluktur.

8) Ekip içi etik, iletişim ve profesyonel sınırlar

  • Saygı ve iş birliği: Hasta yararı için ekip içi çatışmayı yönetmek.
  • Mobbing/şiddet ve etik iklim: Aşağılama, dışlama, tehdit gibi davranışlar hem çalışan güvenliğini hem hasta bakımını bozar.
  • Profesyonel sınırlar: Hastayla “yakınlık” değil, güvenli-profesyonel ilişki. Hediyeler, sosyal medya ekleme, özel iletişim kanalları gibi konularda kurum kuralları esas alınır.

9) Kayıt tutma, raporlama, hata bildirimi ve şeffaflık

Kayıt; bakımın kanıtı, ekip iletişiminin temeli ve hukuki güvencedir.

  • Doğru kayıt: Zamanında, anlaşılır, objektif, ölçülebilir veriye dayalı.
  • Kayıtta etik: Hakaret/etiketleme (ör. “problemli hasta”) gibi ifadelerden kaçınma.
  • Olay bildirimi: Hata/ramak kala olayları saklamak yerine doğru kanallarla bildirmek, tekrarını azaltır.

10) Sık görülen etik ikilemler ve pratik çözüm modeli

10.1 Sık etik ikilemler

  • Hasta “bilgilendirilmek istemiyorum” derse ne yapılır?
  • Aile “hastaya söylemeyin” diye baskı yaparsa?
  • Yatak/ventilatör gibi kıt kaynaklarda öncelik nasıl belirlenir?
  • Hekim istemi ile hemşire güvenlik kaygısı çatışırsa?
  • Çalışan sayısı yetersizken güvenli bakım nasıl sürdürülür?

10.2 7 adımlı etik karar verme modeli (sahaya uygun)

  1. Durumu netleştir: Kim, ne istiyor? Risk ne? Zaman baskısı var mı?
  2. Tarafları belirle: Hasta, aile, ekip, kurum, toplum.
  3. İlkeleri eşleştir: Zarar vermeme, özerklik, adalet, gizlilik… Hangisi baskın?
  4. Mevzuat ve kurum prosedürü: Görev tanımı, hasta hakları, veri güvenliği, onam süreci.
  5. Seçenek üret: En az zarar / en yüksek yarar / en adil seçenekler.
  6. Danış: Sorumlu hemşire, etik kurul, hasta hakları birimi, yönetsel destek.
  7. Uygula ve kaydet: Kararı uygula, gerekçeyi ve süreci kayıt altına al, izlem yap.

11) Deontoloji ihlalleri: örnekler ve sonuçlar

Örnek ihlaller (sahada sık görülür):

  • Gizlilik ihlali: Hastanın bilgisini WhatsApp grubunda paylaşmak, açık alanda konuşmak.
  • Yetki sınırı aşımı: Eğitim/kompetans dışı girişim yapmak.
  • Kötü muamele/ihmal: Ağrı değerlendirmemek, çağrıları sistematik biçimde geciktirmek.
  • Yanıltıcı kayıt: Yapılmayan işlemi yapılmış gibi yazmak.
  • Ayrımcılık: Dil, sosyal statü, yaşam tarzı, tanı vb. gerekçelerle bakım kalitesini düşürmek.

Muhtemel sonuçlar: Hasta zarar görmesi, kurum içi disiplin süreçleri, mesleki itibar kaybı, hukuki sorumluluk ve güven ilişkisinin zedelenmesi.

12) Sahada kullanılacak kontrol listeleri

12.1 Hızlı “Deontoloji Kontrolü” (1 dakika)

  • Bu işlem hastaya zarar verme riski taşıyor mu? Risk azaltıcı önlem aldım mı?
  • Hastanın onamı/bilgisi var mı? Anladığından emin miyim?
  • Gizlilik korunuyor mu? Konuştuğum yer/kişi uygun mu?
  • Bu iş yetkinliğim içinde mi? Değilse destek istedim mi?
  • Kayıt doğru, zamanında ve objektif mi?

12.2 Sosyal medya ve dijital güvenlik kontrolü

  • Hasta/kurumla ilgili tanımlayıcı bilgi var mı?
  • Ekran görüntüsü, rapor, bileklik, yatak başı etiketi görünüyor mu?
  • “Anonim” sandığım içerik, kombinasyonla kişiyi tanımlar mı?
  • Kurum politikası ve açık rıza yoksa: paylaşma.

13) Sık sorulan sorular

Deontoloji sadece “yasaklar” listesi midir?

Hayır. Deontoloji, hemşireye güvenli karar alma çerçevesi sunar. Yasaklardan çok, “doğru bakımın standardını” tarif eder.

Yönetmelik ile etik kod çatışırsa hangisi geçerli?

Hukuki olarak mevzuat ve kurum prosedürleri bağlayıcıdır; ancak etik kod, mevzuatın gri alanlarında doğru karara yön verir. Çatışma varsa; sorumlu yönetici/etik kurul/hasta hakları birimiyle birlikte değerlendirmek gerekir.

İş yükü çok fazlaysa etik sorumluluk azalır mı?

Etik sorumluluk “kaybolmaz”; ama kurumun da güvenli bakım için koşulları sağlama yükümlülüğü vardır. Riskli durumlar kayıt altına alınmalı ve yönetsel kanallara bildirilmeli; hasta güvenliği önceliklendirilmelidir.

Son söz

Hemşirelikte mesleki deontoloji; insan onuru, hasta güvenliği, mahremiyet ve profesyonel hesap verebilirlik ekseninde hemşirenin günlük kararlarını “etik bir pusulaya” bağlar. Amaç, ideal bir metin okumak değil; her vardiyada, her girişimde, her kayıtta bu pusulayı çalıştırmaktır.